
Küreselleşme sürecinde bazı ekonomiler daha kırılgan oldu ve kriz riskleri arttı.2000 -2026 yılları arasında, benim ulaştığım kaynaklarda çeşitli kurumlar farklı yıllarda 18 defa dünyanın en kırılgan ve riskli ülkelerini açıkladılar. Bu listelerde en fazla Türkiye 10 defa yer aldı. İkinci sırada Arjantin 6 defa yer aldı.
Kırılgan ve riskli olarak açıklanan ülkeler bu 26 yılda gerçekten kriz geçirdiler. Bunların çoğu 2000-2026 arasında açık bir şekilde kriz yaşadı. Bir kısmı ise ekonomik daralma, sermaye çıkışı veya döviz piyasasında baskı gördü.
- Türkiye; 2000 krizi ,2001 bankacılık ve döviz krizi yaşadı. 2009 küresel finansal krizinde benzer gelişmekte olan ülkeler içinde en fazla yüzde 4,7 oranında daralan ülke oldu. 2018 kur şoku, 2021-2022 TL krizi ve ardından hala devam eden ekonomik ve sosyal istikrar krizi yaşıyor.
- Arjantin; 2001-2002 bankacılık, döviz ve kamu borcu krizi ,2014 borç temerrüdü, 2018 ve sonrası dış finansman ve kur krizi, 2020 borç temerrüt krizi yaşadı. Şimdi 2026 sonunda toparlanmak üzeredir.
- İzlanda; 2008-2009, dünya finansal krizinde, sistematik bankacılık ve döviz krizi yaşadı.
- Brezilya; 2002 güven sorunu ve dış finansman sıkışması, 2015 -2016 da resesyon.
- Bulgaristan; 2014 KTB (Kurumsal Ticaret Bankası) iflası ülke tarihinin en büyük finansal krizine neden oldu.
- Gürcistan; sermaye girişinde ani duruş, rezerv ve mevduat kaybı , Sistematik bankacılık çöküşü.
- Güney Afrika; 2001ve 2015 Milli Para Güney Afrika Randı (ZAR) krizleri.
- Kazakistan; 2014-2015 bankacılık krizleri ve devalüasyon.
- Ukrayna; 2008-2009 bankacılık ve döviz krizleri, 2015 borç temerrüdü ve yeniden yapılandırma.
- Rusya; 2008-2009 ve 2014-2015 bankacılık krizi, dış finansman şoku, ruble krizi.
- Macaristan; 2008-2009 Dış finansman ve döviz likiditesi sorunu.
- Romanya; 2008-2010, Sermaye girişlerinde ani duruş, ağır resesyon.
- Pakistan; 2008-2018-2019-2022-2023, art arda gelen döviz rezerv ve dış finansman krizleri;
- Mısır; 2016-2022, döviz kıtlığı, sermaye çıkışı, devalüasyon, dış finansman krizi,
- Sri Lanka; 2022-2023, döviz sıkıntısı, ithalat sıkıntısı, kamu dış borçlarında temerrüt, ekonomik daralma.
Defalarda yetkili ve uzman kurumlar ve ülke iktisatçıları tarafından ilan edilmesine rağmen kriz yaşayan bu ülke hükümetleri neden önlem almadılar?
En kırılgan ülkelerin hükümetleri, ekonomi planlaması ve istikrar programı yapmadıkları, sıcak paranın kısa vadeli rahatını tercih ettikleri ve popülizmi ön planda tuttukları, dahası devleti şirket gibi yönetmeyi tercih ettikleri için zaten en kırılgan ekonomiler oldular. Bu politikaları değiştirmek zaman ve maliyet gerektirir. Bu maliyeti göze alamadıkları için radikal önlemler alamadılar.
Önlemin maliyeti hemen, yararı daha sonra ortaya çıkar. Kredileri sınırlamak, bütçe açığını azaltmak veya gerektiğinde faiz artırmak kısa dönemde büyümeyi yavaşlatabilir. Hükümetler bu maliyeti üstlenmek yerine düzeltmeyi ertelediler. Böylece başlangıçta yönetilebilir olan sorun kriz olarak daha da büyüdü.
Küreselleşme devletin dışlanmasına neden oldu. Hükümetlerin para getirdiği için, sosyal fayda ve maliyetine bakmadan, özelleştirme yaptılar. Devlet tekelleri, piyasa tekeli oldu.
Yine bazı hükümetler önlem almak istese de yapamadı çünkü ülkede oluşmuş lobileri aşamadılar. Söz gelimi Türkiye de bankacılık ve sermaye piyasasında fon krizi ile böyle bir lobi olduğu anlaşıldı.
Bir çok kırılgan ve kriz içinde olan ülkede, Demokratik ve hukuki altyapı önlem almaya müsait değildir. Demokratik ve hukuki sorunlar güven sorununu ve kırılganlığı daha çok artırmıştır.
Önce devlet-piyasa optimum dengesini kurmak, planlama yapmak, demokratik ve hukuki altyapıda reform yaparak güven oluşturmak gerekir.
Yayınlama 17 Kasım 2026
Yayın vitrin, vitrin2, Yeni Çağ
